تبلیغات
Create your flash banner online in 5 step سایت تخصصی رشته میکروبیولوژی - کلیات کرم شناسی (انگل شناسی)قسمت2
این سایت نمایندگی رسمی فروش لاینسس و دانلود انتی ویروس NETQINاست بر روی بنر کلیک کنید
کلیات کرم شناسی (انگل شناسی)قسمت2

سیر تکاملی
سیرتکاملی مستقیم
بعضی از انگل‌ها برای تکمیل چرخة زندگی خود فقط به یک میزبان نیاز دارند، مانند آسکاریس‌ها.
سیرتکاملی غیرمستقیم
برخی انگل‌ها در چرخة زندگی خود به بیش از یک میزبان نیاز دارند، مانند کرم‌های نواری.
بیولوژی و فیزیولوژی سستودها:
سستودها کرم‌های مسطح، بندبند و روبان شکل، به‌رنگ سفید یا قهوه‌ای هستند. طول آنها از چند میلی‌متر تا چند متر متغیر است، هرمافرودیت هستند و هربند در مرحلة بلوغ از نظر جنسی کامل است. سستودها لولة گوارش ندارند و همگی انگل هستند. اغلب آنها در رودة میزبان‌های مهره‌دار زندگی می‌کنند. سیر تکاملی سستودها (به جز یک گونه) غیرمستقیم است و در چرخة زندگی آنها یک یا دو میزبان واسط وجود دارد. در بدن میزبان واسط مرحلة عفونت‌زای انگل به‌وجود می‌آید
بدن کرم بالغ از سر یا اسکولکس ، گردن و زنجیره‌ای از بندها تشکیل شده است .

اسکولکس
اسكولكس اغلب کروی و وظیفة اصلی آن چسباندن کرم به جدار محل زندگی و جابه‌جایی آن است. اسکولکس در سستودها به سه شکل بادکش‌دار، دارای بوتریا و بوتریدیا دیده می‌شود.
اسکولکس دارای بادکش

بادکش‌ها به‌صورت دیسک‌های عضلانی و عضو چسبیدن حقیقی هستند و به آنها استابولا گفته می‌شود. در برخی سستودها در بخش راسی اسکولکس عضوی به نام روستلوم وجود دارد که ممکن است واجد یک یا چند ردیف قلاب باشد. به سستودهایی که بادکش یا روستلوم آنها دارای قلاب باشد، مسلح و به آنهایی که فاقد قلاب ندارند، غیرمسلح می‌گویند

اسکولکس دارای بوتریا
دو شیار کم‌عمق مکنده با ساختمان عضلانی ضعیف است که در سستودهای راستة پزودوفیلیده‌آ دیده می‌شود (شکل 4-1).


اسکولکس دارای بوتریدیا
دو تا چهار عضو برگی یا آویزمانند با کناره‌های باریک و ساختمان عضلانی قوی است که در سستودهای راستة تترافیلیده‌آ (سستودهای ماهیان) دیده می‌شود.
گردن
گردن بلافاصله بعد از اسکولکس قرار دارد. قسمت باریک بدون بند است که سر را به بدن (بندها) متصل می‌کند. اندازة آن در سستودهای مختلف متفاوت است. بندها توسط سلول‌های جنینی یا اجدادی این ناحیه تولید می‌شوند.

بدن
بدن سستود از تعدادی (حداقل3 تا چندهزار) بند تشکیل شده است. به مجموعة تکراری ‌بندها استروبیلا می‌گویند. در بندهای نزدیک به گردن، به‌طور معمول عرض بند بیشتر از طول آن است، در حالی که در بندهای انتهایی طول آن بیشتر از عرض بند است. با وجود این در بعضی از سستودها همواره عرض بند بیشتر از طول آن است. در بندهای ابتدایی اندام‌های تناسلی به‌خوبی مشخص نیست، ولی در بندهای بعدی به تدریج اندام‌های تناسلی رشد می‌کنند و به‌شکل بالغ درمی‌آیند. بندهای انتهایی بارور هستند. به‌طور معمول این بندها از کرم جدا شده و از بدن میزبان دفع می‌شوند.

پوشش بدن
سطح بدن سستودها را بافتی سینسیتیال به نام تگومنت می‌پوشاند که از نظر سوخت و ساز فعال است. این پوشش در جذب مواد غذایی، گوارش، تنظیم اسمزی، دفع مواد زاید و حفظ کرم در برابر آنزیم‌ها و سیستم ایمنی میزبان دخالت دارد.
سطح خارجی تگومنت سستودها را زوایدی به‌طور منظم می‌پوشاند که به آنها میکروتریکس گفته می‌شود و نقش آنها افزایش سطح جذب است.

دستگاه عصبی
مرکز عصبی در سستودها در اسکولکس قرار دارد و شامل مجموعه‌ای از عقده‌ها و رابط‌هاست. از این مرکز چند رشته عصب طولی جدا شده است كه در سراسر بدن امتداد می‌یابد.

دستگاه دفعی
دستگاه دفعی در سستودها از تعدادی لولة عریض جمع‌آوری‌کننده که در تمام طول کرم امتداد دارد و از تعدادی لولة فرعی باریک که به سلول‌های ترشحی شعله مربوط می‌شوند، تشکیل شده است. در بیشتر کرم‌ها یک زوج مجرای جمع‌آوری‌کنندة پشتی و یک زوج مجرای شکمی وجود دارد. قبل از جدا شدن بند، مجاری در بند آخر در یکدیگر ادغام می‌شوند و مثانة واحدی را به‌وجود می‌آورند. پس از جدا شدن بند آخر چهار مجرا به‌طور جداگانه در لبة خلفی بند جدید انتهایی به خارج مربوط می‌شوند.
در سستودها اسکلت‌بندی، دستگاه‌های گردش خون، گوارش و تنفس وجود ندارد.

دستگاه تولید مثل
همة سستود (به‌جز یک گونه) هرمافرودیت هستند، یعنی در هر بند هم دستگاه تناسلی نر و هم دستگاه تناسلی ماده وجود دارد.
به طور معمول ابتدا دستگاه تناسلی نر در بندها به‌وجود می‌آید. دستگاه تناسلی در گونه‌های مختلف دارای تعداد متفاوتی بیضه (1 تا صدها عدد) بوده که به‌طور معمول بیش از صد عدد است. از بیضه‌ها مجاری آوران جدا می‌شوند و از به‌هم پیوستن این مجاری، مجرای وابران به‌وجود می‌آید. این مجرا به طرف منفذ تناسلی مشترک امتداد می‌یابد و به اندام تناسلی نر به‌نام سیر ختم می‌شود. سیر در درون کیسة سیر قرار گرفته است.
دستگاه تناسلی ماده در سستودها از یک تخمدان و ضمایم وابسته تشکیل شده است. تخمدان ممکن است یک تکه، دو تکه یا چند تکه باشد. از تخمدان مجرایی به نام اویدوکت خارج می‌شود، این مجرا وارد کیسه‌ای به نام اووتیپ می‌شود. اووتیپ محل تشکیل تخم و پوستة آن است. سرانجام از اووتیپ مجرایی مجزا می‌شود که در انتها به مهبل و منفذ تناسلی مشترک ختم می‌شود. از طرف دیگر رحم نیز از اووتیپ به‌وجود می‌آید و بعد از بلوغ جنسی شکل واقعی‌اش را پیدا می‌كند که تخم‌ها در آن ذخیره می‌شوند و در سستودهای مختلف شکل آن متفاوت است.
غدد ویتلین که از تعداد زیادی فولیکول تشکیل شده است یاخته‌هایی تولید می‌کنند که پس از تشکیل تخم در اووتیپ موادی برای تشکیل پوستة تخم از خود ترشح می‌کنند در ضمن به‌نظر می‌رسد غدد مهلیز که در اطراف اووتیپ قرار دارند، ترشحات آنها در تشکیل پوستة خارجی تخم دخالت دارد (شکل 6-1).


سیر تکاملی
چرخة زندگی سستودها غیرمستقیم است و در سیر تکاملی آنها یک یا دو میزبان واسط وجود دارد. تخم سستودها بعد از رسیدن به محیط خارج عفونت‌زاست و داخل آن جنین شش قلابی یا انکوسفر وجود دارد. تخم‌ توسط میزبان واسط خورده می‌شود. در اثر تراوش‌های معدی روده‌ای انکوسفر فعال آزاد می‌شود. در مهره‌داران اونکوسفر مخاط روده را سوراخ می‌كند و با جریان خون یا لنف به محل مورد نظر خود می‌رسد و در بی‌مهرگان به حفرة عمومی بدن منتقل می‌شود. هنگامی که اونکوسفر به محل استقرار خود رسید، قلاب‌هایش را از دست می‌دهد و بسته به گونة انگل نوزاد مرحلة دوم به‌نام متاسستود تشکیل می‌شود که ممکن است با جوانه زدن داخلی یا خارجی تکثیر یابد. این نوزاد برای میزبان نهایی عفونت‌زاست. میزبان‌های واسط سستودها تعداد زیادی از مهره‌داران و بی‌مهرگان هستند. اشکال نوزادی سستودها (متاسستود) در بدن میزبان‌های واسط به‌شرح زیر است:
سیستی‌سرکوئید

این نوزاد دارای یک اسکولکس است که در داخل کیست کوچک و محکمی قرار گرفته است. همچنین یک زائدة، دم‌مانند خلفی دارد که حاوی قلاب‌های نوزادی است. این مرحلة نوزادی در بدن موجودات بی‌مهره تشکیل می‌شود (مانند نوزاد دیپیلیدیوم کانینوم).
سیستی‌سرکوس

کیست پر از مایع و دارای یک اسکولکس است که در درون خود فرورفته است. میزبان‌های ‌واسط این نوزاد مهره‌داران هستند (مانند نوزاد تنیا هیداتیژنا).
استروبیلوسرکوس
این نوزاد شبیه نوزاد سیستی‌سرکوس است ولی اسکولکس به طور معمول به درون خود فرو نرفته است و بعد از گردن تعدادی بند وجود دارد (مانند نوزاد تنیا تنیه‌فورمیس).
سنوروس

سنوروس کیسة پر از مایعی است که تعداد زیادی اسکولکس به‌طور مستقیم روی جدار داخلی کیست وجود دارد (مانند نوزاد تنیا مولتی سپس).
کیست هیداتیک
کیست بزرگ و پر از مایعی است که غشای داخلی آن تعداد زیادی کیسة زایا تولید می‌کند. این کیسه‌ها توسط پایه‌ای به جدار کیست متصل‌اند ‌و در داخل آن تعداد زیادی پروتواسکولکس وجود دارد که به جدار داخلی آن چسبیده‌اند (مانند: نوزاد اکینوکوکوس گرانولوزوس).
تتراتیریدیوم
این نوزاد کرم‌مانند است و بدنی ستبر دارد. اسکولکس حاوی بادکش آن به طور عمیق به داخل بدن فرو رفته است (مانند نوزاد مزوسستوئیدس لینه‌آتوس).
پروسرکوئید

اولین مرحلة نوزادی سستودهای راستة پزودوفیلیده‌آ است. در این کرم‌ها پس از خروج نوزاد (کوراسیدیوم) از تخم چنانچه نوزاد توسط بندپایان آبزی خورده شود، در بدن آن‌ها نوزادی به‌وجود می‌آید که بدنی ستبر دارد و در قسمت داخلی آن شش قلاب دیده می‌شود (مانند نوزاد مرحلة اول دیفیلوبوتریوم لاتوم).

پلروسرکوئید

در صورت خورده شدن پروسرکوئید توسط میزبان واسط دوم (ماهی) این مرحله به‌وجود می‌آید. این نوزاد بدنی طویل و ستبر دارد، همچنین اسکولکس آن شبیه مرحلة بالغ است (مانند دیفیلوبوتریوم لاتوم)

رشد در بدن میزبان نهایی
هنگامی که نوزاد مرحلة دوم توسط میزبان نهایی خورده می‌شود، دیوارة کیست تحت تأثیر برخی از عوامل مانند آنزیم‌های روده‌ای هضم می‌شود و اسکولکس به خارج برمی‌گردد و به مخاط روده می‌چسبد و تولید بندها آغاز می‌شود.

بیولوژی و فیزیولوژی ترماتودها:
دستة دیگر از کرم‌های پهن ترماتودها یا فلوک‌ها هستند. بیشتر این کرم‌ها از سطح پشتی شکمی پهن هستند و ساختمان بندبند ندارند. بدن آنها برگ شکل و گاهی مخروطی یا استوانه‌ای است. برخلاف سستودها، این گروه از کرم‌ها لولة گوارش دارند، ولی دستگاه گوارش آنها ناقص است. بیشتر این کرم‌ها دوبادکش دارند. بادکش قدامی اطراف دهان را احاطه کرده و مخصوص دریافت مواد غذایی است. بادکش دیگر در سطح شکمی قرار دارد که به آن استابولوم گفته می‌شود و برای چسبیدن به بدن میزبان مورد استفاده قرار می‌گیرد. بادکش‌ها ساختمان عضلانی دارند و با خاصیت ایجاد خلأ به بدن میزبان می‌چسبند. در بین این انگل‌ها ترماتودهای دیژنه‌آ از نظر دامپزشکی و پزشکی اهمیت دارند. بیشتر آنها انگل‌های داخلی مهره‌داران هستند. سیرتکاملی این کرم‌ها غیر مستقیم و میزبان واسط آنها حلزون است


پوشش بدن
سطح بدن ترماتودها مانند سستودها از تگومنت پوشیده شده است که از نظر سوخت و ساز فعال است و در جذب مواد غذایی، حفظ کرم در برابر آنزیم‌ها و سیستم ایمنی میزبان، دفع مواد زاید و تنظیم اسمزی دخالت دارد


دستگاه گوارش

لولة گوارش ترماتودها ناقص است. دهان، اغلب در بادکش دهانی قرار دارد و توسط یک مجرا به حلق، مری و رودة کور متصل است. در بیشتر ترماتودها رودة کور دو شاخه و در برخی منشعب است.

دستگاه دفعی
مانند سستودها، دستگاه دفعی از سلول‌های شعله تشکیل شده است. این سلول‌ها در بدن کرم پراکنده‌اند. سلول‌های شعله به مجاری جمع‌کننده متصل شده و سرانجام به دو مجرای طولی منتهی می‌شوند و توسط مثانه‌ای در خلف کرم به خارج راه می‌یابند.
کار دستگاه دفعی، دفع مواد زاید است، ولی علاوه بر آن شواهدی وجود دارد که این سیستم در تنظیم اسمزی هم دخالت دارد
دستگاه عصبی
دستگاه عصبی مرکزی مانند سستودها از یک جفت عقدة مغزی تشکیل شده است. این عقده‌ها در اطراف مری قرار دارند و از این مرکز رشته‌های عصبی به طرف جلو و پشت بدن امتداد می‌یابند و آنها را عصب‌دهی می‌کنند.
دس
تگاه تولید مثل
ترماتودها مانند سستودها هرمافرودیت هستند (به‌جز خانوادة شیستوزوماتیده که جنس نر و ماده از هم جدا هستند). دستگاه تناسلی نر به‌طور معمول از دو بیضه تشکیل شده است که توسط مجاری کوتاهی به‌نام مجاری آوران به لولة واحدی به‌نام مجرای برنده می‌رسد. انتهای این مجرا انبساط یافته است كه مخزن منی را به‌وجود می‌آورد و به اندامی به‌نام سیر منتهی می‌شود که عمل جفت‌گیری را انجام می‌دهد. سیر درون کیسه سیر قرار گرفته است.

دستگاه تناسلی ماده از یک تخمدان منفرد تشکیل شده است. تخمدان به‌طور معمول گرد یا بیضوی و گاهی منشعب است و از آن مجرایی به‌نام تخمدان خارج می‌شود. لولة دیگری به‌نام مجرای لورر به آن ملحق می‌شود. علاوه بر اندام‌های یاد‌شده غدد زرده یا ویتلین در دو طرف بدن قرار گرفته‌اند. از این غده‌ها لوله‌ای به‌نام مجرای برنده زرده خارج می‌شود. این دو لوله در قسمت مرکزی بدن به همدیگر ملحق شده و به مجرای تخم متصل می‌شوند. پس از پیوستن مجرای ویتلین به مجرای تخم، کیسة مخصوصی به نام اووتیپ ایجاد می‌شود که اطراف آن را سلول‌های ترشحی به‌نام غدد مهلیز اشغال کرده است. این غدد ترشحات خود را توسط مجرایی به داخل اووتیپ می‌ریزند. در اووتیپ تخم‌ها تشکیل می‌شوند و سرانجام لولة رحمی از اووتیپ خارج می‌شود و تا منفذ تناسلی مشترک ادامه می‌یابد.

سیرتکاملی
تخم‌ها برحسب محل زندگی انگل به‌وسیلة مدفوع یا ادرار به خارج می‌رسند. در بسیاری از ترماتودها مراحل رشد در داخل تخم طی می‌شود. در این صورت تخم‌ها هنگام خروج از بدن میزبان واجد نوزاد هستند، ولی در گروهی دیگر یاخته‌های زایا به تعداد کمی تقسیم می‌شوند و ادامة رشد آنها درمحیط خارج صورت می‌گیرد. در مورد ترماتودهایی که نوزاد آنها در محیط خارج در داخل تخم به‌وجود می‌آید، عواملی مانند آب، اکسیژن، pH و درجة حرارت محیط در رشد و خروج نوزاد دخالت دارند. اولین مرحلة نوزادی ترماتودهای دیژنه‌آ را میراسیدیوم می‌گویند. این نوزاد موجودی مخروطی است كه سطح بدنش مژک‌های فراوانی دارد. میراسیدیوم به وسیلة مژک‌های خود در آب شنا می‌کند، ولی تغذیه نمی‌کند و برای ادامة سیرتکاملی باید در مدت چند ساعت حلزون مناسب، را به‌عنوان میزبان واسط پیدا کند. پس از یافتن حلزون، میراسیدیوم با زایدة رأسی به آن می‌چسبد و با هضم بافت‌ها به داخل آن نفوذ می‌کند و با پیشرفت حرکت مژه‌هایش را از دست می‌دهد و تغییر شکل می‌یابد و به موجود کیسه شکل به‌نام اسپوروسیست تبدیل می‌شود. اسپوروسیست تعداد زیادی سلول‌ زایا دارد. این موجود دهان ندارد و مواد غذایی را از بافت‌های میزبان که در تماسی نزدیک با آن است دریافت می‌كند. مرحلة بعدی نوزادی ترماتودها اسپوروسیست دختر یا ردی است. اسپوروسیست دختر شبیه مادر بوده و کیسه‌‌شکل است، ولی ردی، بدنی کشیده، بادکش دهانی و یک روده ساده دارد. اگر شرایط محیطی برای حلزون نامناسب باشد، دو نسل ردی یا اسپوروسیست دختر به‌وجود می‌آید. از سلول‌های زایای داخل ردی یا اسپوروسیست نسل بعدی به نام سرکر ایجاد می‌شود. سرکر یک ترماتود نوجوان دارای دم است و به‌طور معمول فعالانه از حلزون خارج می‌شود. محرک واقعی برای خروج سرکر، تغییر درجة حرارت یا شدت نور است. لولة گوارش در سرکرها مانند کرم‌های بالغ شامل دهان، حلق و رودة کور دوشاخه است.
سرکرها انواع مختلف دارند و ساختمان آنها متناسب با دورة کوتاه زندگی آزاد و ورود به داخل بدن میزبان نهایی یا میزبان واسط دوم تکامل یافته است.
سرکرها برحسب گونة انگل خود را به یکی از اشکال زیر به بدن میزبان می‌رسانند:
1- در عده‌ای از ترماتودها سرکر بعد از خروج از حلزون در آب شنا می‌کند و در مدت کوتاهی به سطح گیاهان اطراف می‌رسد، سپس دم خود را از دست می‌دهد و کیسه‌دار می‌شود. به این مرحله متاسرکر گویند، مانند فاسیولا.
2- در عده‌ای از ترماتودها، سرکر پس از ترک میزبان واسط به‌طور مستقیم از راه پوست وارد بدن میزبان نهایی می‌شود مانند شیستوزوما.
3- سرکر برخی از ترماتودها پس از آنکه از بدن حلزون میزبان واسط خارج شد، به بدن میزبان واسط دوم راه می‌یابد و در این میزبان کیسه‌دار می‌شود. میزبان نهایی با بلع میزبان واسط دوم آلوده می‌شود، مانند دیکروسلیوم دندریتیکوم.

رشد در بدن میزبان نهایی
پس از خوردن متاسرکر و پاره شدن دیوارة خارجی کیست تحت تاثیر آنزیم‌های گوارشی، درجة حرارت مناسب و املاح صفراوی، رشد انگل در میزبان نهایی آغاز می‌شود و به‌طرف زیستگاه مناسب خود حركت می‌کند و پس از چند هفته بالغ می‌شود. در گونه‌های شیستوزوما، سرکر عفونت‌زاست و برای رشد در میزبان نهایی باید مهاجرت صورت گیرد.

بیولوژی و فیزیولوژی کرم‌های گرد (نماتودها):
نما به‌معنی نخ است و نماتودها کرم‌های استوانه‌ای، دراز و با تقارن دو طرفی هستند که چون مقطع عرضی آنها گرد است، کرم‌های گرد نامیده می‌شوند. بدن آنها بندبند نیست و دستگاه گوارش کامل دارند. به‌طور معمول جنس نر و ماده از هم مجزا هستند. تاکنون 20000-16000 گونه از نماتودها شرح داده شده‌اند و در سلسلة جانوری از نظر تعداد گونه بعد از بندپایان و نرمتنان قرار دارند.
بیشتر نماتودها استوانه‌ای هستند و اغلب دو طرف بدن باریک است. اندازة آنها از یک میلی‌متر تا یک متر متغیر است.
نماتودها به‌طور کلی به دو گروه انگلی و آزادزی تقسیم می‌شوند. نماتودهای آزادزی جمعیت بزرگی از کرم‌های گرد را دربر می‌گیرند که در زیستگاه‌های متنوع (خاک، آب‌های شیرین و شور) زندگی می‌کنند و اهمیت زیادی در تجزیة مواد شیمیایی و ارگانیک دارند.
نماتودهای انگلی به سه گروه گیاهی، انسانی و حیوانی تقسیم می‌شوند. برخی از آنها در تمام طول عمر و برخی در قسمتی از سیرتکاملی خود به‌صورت انگل زندگی می‌کنند

پوست
غشای خارجی بدن از کوتیکول تشکیل یافته و رنگ آن، اغلب سفید است. پوست، ساختمان پیچیده‌ای دارد و توسط زیرپوست ترشح و ساخته می‌شود. پوست از لایه‌های مختلف تشکیل شده و اولین لایة دفاعی بدن در مقابل اجرام بیماری‌زا و داروهای ضد کرم است و همچنین نقش مهمی در اسکلت‌بندی نماتودها دارد.
پوست ممکن است در قسمت‌های مختلف بدن تغییراتی کند و ساختمان‌ها و آرایش‌های جدیدی در آن به‌وجود آید.
گاهی قسمتی از پوست در ناحیة قدامی یا خلفی کرم به‌شکل برآمدگی درمی‌آید که به این برآمدگی باله می‌گویند. در صورتی که باله در قسمت قدامی کرم باشد، آن را بالة راسی و در صورتی که در قسمت خلفی کرم باشد، بالة دمی می‌گویند. در برخی از گونه‌ها باله‌ها در تمام طول بدن کرم امتداد می‌یابند. انتهای خلفی کرم نر در برخی از گونه‌ها (مانند راستة استرونژیلیدا) رشد بیشتری یافته است و به‌شکل چتر گسترده دیده می‌شود كه به آن کیسة جفتگیری می‌گویند.

در بیشتر نماتودها زایده‌های پوستی در قسمت‌های مختلف بدن به‌ویژه در قسمت‌های راسی و دمی وجود دارند که به آن‌ها زواید راسی و دمی می‌گویند، همچنین در انتهای قدامی نماتودها یک زوج اندام حسی به نام آمفید وجود دارد که در دو طرف سر به خارج باز می‌شوند.
آمفیدها پذیرندة محرکات شیمیایی هستند، ولی ممکن است خاصیت ترشحی هم داشته باشند. در انتهای خلفی بیشتر نماتودها یک جفت زایده به نام فاسمید وجود دارد که از نظر ساختمانی شبیه آمفید هستند.
هستة سلول‌های لایة زیرپوست در چهار ناودان طولی که داخل محوطة عمومی کاذب بیرون زده‌اند، قرار دارند. این چهار ناودان طولی در طول بدن کرم امتداد می‌یابند.
سلول‌های ماهیچه‌ای به‌طور طولی بین زیرپوست و حفرة عمومی بدن قرار دارند كه ممکن است اشکال مختلفی داشته باشند.

دستگاه گوارش
دستگاه گوارش در نماتودها کامل و شامل دهان، مری، روده و مخرج است. دهان می‌تواند ساده (در بیشتر نماتودها) یا پیچیده باشد. اطراف دهان ممکن است توسط تعدادی لب احاطه شود. در برخی از گونه‌ها بر روی لب‌ها برجستگی‌های پوستی وجود دارد. دهان به طور مستقیم به محوطة دهانی ختم می‌شود. در داخل دهان ممکن است دندان یا سایر ضمایم کیتینی وجود داشته باشد. شکل و اندازة محوطه دهانی در نماتودهای مختلف متفاوت است و در تشخیص و طبقه‌بندی آنها اهمیت دارد.

مری یا حلق بلافاصله بعداز حفرة دهانی شروع می‌شود. مری عضوی است که مواد غذایی را می‌مکد و وارد لولة گوارش می‌کند. این عضو در نماتودها دارای اشکال متفاوتی است و در تشخیص آنها اهمیت دارد. سطح داخلی مری توسط پوست پوشیده شده و مقطع عرضی آن سه شاخه است.
قسمت خلفی مری ممکن است به اتساع کروی یا بولب ختم ‌شود. در برخی از نماتودها مانند فوق خانوادة تریشوروئیده‌آ، مری از یک ردیف یاختة مخصوص به‌نام استیکوسیت تشکیل شده است. این سلول‌ها ساختمان ترشحی دارند و توسط مجاری کوچکی به فضای داخلی مری مرتبط‌اند. مری در برخی نماتودها به طور مستقیم توسط دریچه‌ای به رودة میانی متصل می‌شود.
رودة میانی ساختمان ساده و لوله‌مانندی دارد که از مری تا روده خلفی امتداد می‌یابد و از یک لایه سلول‌های اپی‌تلیال مسطح تشکیل شده است. سطح درونی آن دارای پرزهای کوچکی است که مقدار جذب سلولی را افزایش می‌دهد. روده در کرم‌های ماده به راست‌روده و مخرج ختم می‌شود، در حالی که در کرم‌های نر قسمت انتهایی دستگاه تناسلی در محوطه‌ای باز می‌شود که مخرج هم در آن باز می‌شود، این محل کلوآک نام دارد.
بین یاخته‌های ماهیچه‌ای بدن و دستگاه گوارش فضایی پر از مایع وجود دارد که به آن محوطه عمومی کاذب می‌گویند. این فضا حاوی مایعی به نام همولنف است. این مایع اغلب فاقد سلول است و ترکیب پیچیده‌ای دارد. در محوطة عمومی کاذب 6-3 سلول به نام سلوموسیت وجود دارند که اندازة آنها به 5 میلی‌متر می‌رسد. نقش این سلول‌ها به‌طور دقیق مشخص نیست و ولی ممکن است در ترشح، ذخیره‌سازی و سنتز موادنقش داشته باشند.

محوطة عمومی کاذب دو کارکرد اساسی دارد:
1- اسکلت‌بندی براساس فشار مایع داخلی که در حرکت کرم نقش دارد؛
2- در نبود دستگاه گردش خون در نقل و انتقال مواد از بافتی به بافت دیگر اهمیت دارد.

دستگاه دفع و تنظیم اسمزی
توانایی نماتودها در تنظیم فشار اسمزی بسیار متغیر است و به‌نظر می‌رسد این موضوع به نیازهای محیط زندگی آنها بستگی دارد. اشکال آزادزی و نوزادی انگل توانایی عبور آب از کوتیکول را دارند.
دستگاه دفعی در نماتودهای انگلی اشکال مختلف دارد، ممکن است از یک و یا دو سلول به‌نام رنت (دون دسته آدنوفوره‌آ) تشکیل شده باشد و یا دارای دو مجرای اصلی باشد که به‌طور طولی در سراسر کرم در طناب‌های جانبی امتداد دارد. این دو مجرا توسط یک مجرای عرضی نزدیک انتهای قدامی به هم متصل شده و توسط مجرای واحدی در سطح شکمی به خارج باز می‌شود که اغلب به‌شکل H است و با کمی تغییر، اشکال مختلفی از آن در نماتودها دیده می‌شود. کار این دستگاه تنظیم اسمزی، ترشح مواد و احتمالا دفع مواد زاید است.
دستگاه تولید مثل
در بیشتر نماتودها دستگاه تناسلی نر و ماده از هم مجزا هستند. در برخی از موارد کرم ماده ممکن است به‌صورت بکرزایی تولید مثل کند. کرم ماده اغلب از کرم نر بزرگ‌تر است و انتهای خلفی آن مستقیم است.
دستگاه تولید مثل نر
دستگاه تولید مثل نر به‌طور معمول دارای یک و در مواردی دو بیضة نخ شکل است که از آن مجرای آوران خارج می‌شود. این مجرا به طرف خلف بدن کرم امتداد می‌یابد و به مجرای انزال و در نهایت به کلوآک ختم می‌شود.
نماتودهای نر یک یا دو اندام تناسلی اسکلروزه به‌نام اسپیکول دارند که شکل و اندازة آن در انواع گونه‌ها متفاوت است. ریخت‌شناسی اسپیکول‌ها در تشخیص نماتودها اهمیت دارد. در برخی از نماتودها عضو اسکروزة دیگری به‌نام گوبرناکولوم وجود دارد که وظیفة آن هدایت حرکت اسپیکول‌ها در زمان جفتگیری است.


دستگاه تولید مثل ماده
دستگاه تولیدمثل ماده، به طور معمول از دو تخمدان لوله‌ای، مجرای تخمدان و رحم تشکیل شده است که به یک مهبل کوتاه و آن هم به سوراخ تناسلی ختم می‌شود. بیشتر نماتودها دارای دو تخمدان و دو لولة رحمی هستند كه به آنها دی‌دلفیک می‌گویند و اگر یک تخمدان و یک رحم داشته باشند آنها را مونودلفیک می‌نامند. چنانچه دو شاخة رحم به سمت قدام باشد نماتود را پرودلفیک نامند و اگر یک شاخه به‌طرف قدام و دیگری به‌طرف خلف کرم امتداد یابد، آن را آمفی‌دلفیک گویند. منفذ تناسلی در سطح شکمی در فواصل مختلفی از نزدیک دهان تا جلوی مخرج باز می‌شود (شکل 14-1).


سیر تکاملی
بعد از جفتگیری و باروری، تشکیل پوستة تخم آغاز می‌شود. پوستة تخم به‌عنوان سد دفاعی در بدن میزبان یا در خارج بدن میزبان عمل می‌کند. تخم بیشتر نماتودها دارای سه لایه است: لایة داخلی تخم از چربی، لایة میانی کیتینی و لایة خارجی ویتلینی است (9).
تخم بعضی از نماتودها مانند اکسیور دارای دریچه است. تخم نماتودها از نظر اندازه و شکل گوناگون است. برخی از گونه‌ها پوستة ضخیم و برخی پوستة نازک دارند. تعداد تخمی که توسط کرم ماده ایجاد می‌شود در گونه‌های مختلف نماتودها فرق می‌کند. همچنین مرحلة تکامل آن هنگام خروج از رحم کرم متفاوت است. تخم بیشتر نماتودها، هنگام خروج از میزبان نارس بوده و دارای سلول‌های جنینی است که به آنها نماتودهای تخم‌گذار می‌گویند. در تعدادی از نماتودها، تخم در داخل رحم مراحل رشد را طی می‌کند. ممکن است تخم دارای نوزاد (تخم نوزادگذار ) یا نوزاد از آن خارج شود، که دستة اخیر را زنده‌زا می‌گویند.
توانایی زنده ماندن تخم در خارج از بدن میزبان متغیر است و به‌نظر می‌رسد به ضخامت پوستة آن بستگی دارد. پوسته، نوزاد را از خشک شدن حفظ می‌کند. از این‌رو انگل‌هایی که شکل آلوده‌کنندة آنها تخم حاوی نوزاد است، اغلب تخم‌هایی با پوستة ضخیم دارند که می‌توانند مدت‌ها در خاک زنده بمانند.
بعد از جنین‌دار شدن تخم‌ها، بسته به گونة انگل ممکن است بیرون از بدن یا پس از بلعیده شدن در داخل بدن میزبان باز شوند. نوزادبرآیی تخم‌ها در بیرون از بدن به عواملی مانند درجة حرارت، رطوبت و تا اندازه‌ای به خود نوزاد بستگی دارد. در زمان باز شدن تخم لایة درونی آن تحت تأثیر آنزیم‌های تراوشی و تحرک نوزاد از بین می‌رود، بنابراین نوزاد می‌تواند آب را از محیط جذب کند و بزرگ شود و لایة باقی‌مانده را پاره کند و به بیرون بگریزد.
در تعداد زیادی از نماتودها، نوزاد بعد از خروج از تخم دارای مراحل آزادزی (یا پیش‌انگلی ) است. نوزاد در مرحلة اول از تخم خارج می‌شود و کاملا زندگی آزاد دارد و از میکروارگانیسم‌ها تغذیه می‌کند. این نوزاد پوست اندازی می‌کند و به نوزاد مرحلة دوم تبدیل می‌شود. نوزاد مرحلة دوم نیز از میکروارگانیسم‌ها تغذیه می‌کند. این نوزاد پوست اندازی می‌کند و به نوزاد مرحلة سوم یا نوزاد عفونت‌زا تبدیل می‌شود، ولی پوستة نوزادی مرحلة قبل دفع نمی‌شود و به‌عنوان پوشش محافظ اطراف نوزاد را احاطه می‌كند.
نوزاد عفونت‌زا توانایی تغذیه از بیرون را ندارد و با استفاده از مواد اندوخته‌شده در مراحل اولیه زنده می‌ماند و با تمام شدن آنها می‌میرد.
در برخی از نماتودها تخم حاوی نوزاد مرحلة دوم (مانند آسکاریس) یا تخم حاوی نوزاد مرحلة اول (مانند تریشوریس) برای میزبان عفونت‌زاست. حرارت و رطوبت دو عامل مهم محیط خارجی برای تکامل و رشد مراحل نوزادی است. نوزاد در حرارت‌های زیاد، فعال‌تر و دارای روند تکاملی سریع‌تر است. از این‌رو اندوخته‌های لیپیدی خود را زودتر از دست می‌دهد و مرگ و میر نیز افزایش می‌یابد. در درجه حرارت‌های كم، روند تکاملی آهسته شده و در کمتر از 10 درجة سانتی‌گراد، مراحل رشد متوقف می‌شود. تخم جنین‌دار و نوزاد مرحلة سوم برای زنده ماندن در شرایط ناسازگار (مانند انجماد و خشک شدن) مقاومت مناسبی از خود نشان می‌دهند، در حالی که نوزاد مرحله‌های اول و دوم آسیب‌پذیرند.

رشد در بدن میزبان

ادامة سیرتکاملی نماتودها در گونه‌های مختلف فرق دارد، از این نظر نماتودها را می‌توان به دسته‌های زیر تقسیم کرد:
1- کرم‌هایی که در سیرتکاملی خود به میزبان واسط نیاز ندارند و چرخة زندگی آنها مستقیم است. بیشتر نماتودهایی که در لولة گوارش زندگی می‌کنند مانند استرونژیلوس‌ها و آسکاریس‌ها در این گروه قرار دارند. این دسته از کرم‌ها را کرم‌های یک‌میزبانی می‌نامند. در این گروه، نوزاد عفونت‌زا، از راه دهان یا پوست به بدن میزبان راه می‌یابد.
2- کرم‌هایی که در سیرتکاملی خود به میزبان واسط نیاز دارند، در این موارد، نوزاد مرحلة سوم در بدن میزبان واسط به‌وجود می‌آید. این نوزاد تا رسیدن به بدن میزبان نهایی در حالت خفته باقی می‌ماند. میزبان نهایی با خوردن میزبان واسط یا از طریق گزش پشه آلوده می‌شود این گروه از کرم‌ها را کرم‌های چندمیزبانی گویند، مانند هابرونما (کرم معده اسب) و دیروفیلاریا ایمیتیس (کرم قلب سگ).
3- در برخی از نماتودها، یک میزبان هم میزبان نهایی و هم میزبان واسط انگل است و راه انتقال انگل از میزبان نهایی به میزبان نهایی دیگر است و مرحلة خارج بدنی وجود ندارد، مانند تریشینلا .
4- در بعضی از موارد تخم یا نوزاد عفونت‌زا وارد بدن میزبانی می‌شود که در بدن آن رشدی صورت نمی‌گیرد، ولی نوزاد زنده می‌ماند و برای موجود دیگر عفونت‌زا است، این میزبان را حامل می‌گویند، مانند کرم خاکی برای سینگاموس تراکه‌آ .
با ورود نوزاد عفونت‌زا به بدن میزبان نهایی، مراحل رشد و پوست‌اندازی کرم که توسط ساز‌وكار‌های عصبی و ترشحی کنترل می‌شود، ادامه می‌یابد. آنزیم‌های مختلفی در فرار نوزاد از پوسته‌های قدیمی دخالت دارند. بعد از خروج نوزاد رشد آن در این دوره نیز با پوست‌اندازی همراه است. مدت زمان لازم برای رسیدن به مرحلة بلوغ و دفع تخم یا نوزاد توسط انگل را دورة پیش‌آشکاری می‌گویند كه این زمان برای گونه‌های مختلف نماتودها متفاوت است.



طبقه‌بندی کرم‌ها
برای کرم‌ها طبقه‌بندی واحدی که مورد نظر همگان باشد، وجود ندارد.
کرم‌ها موجودات پریاخته‌ای هستند. بعضی از کرم‌ها از سطح پشتی به شکمی پهن شده‌اند و مقطع آنها پهن است که به این گروه، کرم‌های پهن گفته می‌شود و در شاخة کرم‌های پهن قرار داده شده‌اند. مقطع بعضی دیگر کروی است كه به آنها کرم‌های گرد می‌گویند و در شاخه نماتودا و آکانتوسفالا قرار دارند. بیشتر کرم‌های پهن و گرد، انگلی هستند. در ادامه، طبقه‌بندی کرم‌ها به‌صورت خلاصه آورده شده است
شاخه: کرم‌های گرد (Nemathelminthes)

دسته: سسرنانته‌آ (Secernentea )
راسته: آسکاریدیدا (Ascaridida)
فوق‌خانواده: آسکاریدوئیده‌آ (Ascaridoidea)
خانواده: آسکاریدیده (Ascarididae)
خانواده: آنیزاکیده (Anisakidae)
فوق‌خانواده: اوکسییوروئیده‌آ (Oxyuroidea)
خانواده: اکسییوریده (Oxyuridae)
فوق خانواده: هتراکوئیده‌آ (Heterakoidea)
خانواده: هتراکیده (Heterakidae)
خانواده: سوبولوریده (Subuluridae)

راسته: استرونژیلیدا (Strongylida)
فوق‌خانواده: تریکوسترونژیلوئیده‌آ (Trichostrongyloidea)
خانواده: تریکوسترونژیلیده (Trichostrongylidae)
خانواده: دیکتیو‌کولیده (Dictyocaulidae)
فوق‌خانواده: استرونژیلوئیده‌آ (Strongyloidea)
خانواده: استرونژیلیده (Strongylidae)
خانواده: شابرتیده (Chabertidae)
خانواده: آمیدوستوماتیده ((Amidostomatidae
خانواده: سینگامیده (Syngamidae)
فوق‌خانواده: انکیلوستوماتوئیده‌آ (Ancylostomatoidea)
خانواده: آنکیلوستوماتیده (Ancylostomatidae)
فوق‌خانواده: متاسترونژیلوئیده‌آ (Metastrongyloidea)
خانواده: متاسترونژیلیده (Metastrongylidae)
خانواده: پروتوسترونژیلیده (Protostrongylidae)

راسته: رابدیتیدا (Rabditida)
‌خانواده: رابدیتیده‌ (Rabditidae)

راسته: اسپیروریدا (Spirurida)
فوق‌خانواده: اسپیروروئیده‌آ (Spiroroidea)
خانواده: اسپیروریده (Spiruridae)
خانواده: تلازیده (Thelaziidae)
فوق‌خانواده: فیزالوپتروئیده‌آ (Physalopteroidea)
خانواده: فیزالوپتریده (Physaloptreidae)
خانواده: آکواریده (Acuariidae)
خانواده: تترامریده (Tetrameridae)
فوق‌خانواده: فیلاروئیده‌آ (Filaroidea)
خانواده: فیلاریده (Filariidae)
خانواده: ستاریده (Setariidae)
خانواده: انکوسرسیده (Onchocercidae)
فوق‌خانواده: دراکونکولوئیده‌آ ((Dracunculoidea
خانواده: دراکونکولیده (Dracunculidae)

دسته: آدنوفوره‌آ (Adenophorea)
راسته: انوپلیدا (Enoplida)
فوق‌خانواده: تریشوروئیده‌آ (Trichuroidea)
خانواده: تریشوریده (Trichuridae)
خانواده: تریشینلیده (Trichinellidae)
خانواده: کاپیلاریده (Capillaridae)
فوق‌خانواده: دیوکتوفیماتوئیده‌آ (Dicoctophymatoidea)
خانواده: دیوکتوفیماتیده (Dicotophymatidae)

شاخه: کرم‌های پهن (Platyhelminthes)

دسته: ترماتودا ( Trematoda)
دون‌دسته: دیژنه‌آ (Digenea)
خانواده: فاسیولیده (Fasciolidae)
خانواده: پارامفیستوماتیده (Paramphistomatidae)
خانواده: دیکروسلیده (Dirocoeliidae)
خانواده: شیستوزوماتیده (Schistosomatidae)
خانواده: اوپیستورکیده (Opisthorchiidae)
خانواده: هتروفیده (Heterophyidae)
خانواده: اکینوستوماتیده (Echinostomatidae)
خانواده: استری‌ژئیده (Strigeidae)
خانواده: پلاگی‌اورکیده (Plagiorchidae)
خانواده: پروستوگونیمیده (Prosthogonimidae)
خانواده: سیکلوسلیده (Cyclocoeliidae)
خانواده: نوتوکوتیلیده (Notocotylidae)
خانواده: کلینوستوماتیده( Clinostomatidae)
خانواده: پاراگونیمیده (Paragonimidae)
خانواده: دیپلوستوماتیده (Diplostomatidae)

‌دسته: مونوژنه‌آ (Monogenea)
دون‌دسته: مونوپیستوکوتیله‌آ (Monopisthcotylea)
راسته: آکانتوکوتیلوئیده‌آ (Acanthocotyloidea)
خانواده: آکانتوکوتیلیده (Acanthocotylidae)
راسته: کاپسالوئیده‌آ (Capsaloidea)
خانواده: داکتیلوژیریده (Dactylogyridae)
راسته: ژیروداکتیلوئیده‌آ (Gyrodactyloidea)
خانواده: ژیروداکتیلیده (Gyrodactylidae)
راسته: یودونلوئیده‌آ (Udonelloidea)
خانواده: یودونلیده (Udonellidae)

دون‌دسته: پولیوپیستوکوتیله‌آ (Polyopisthocotylea)
راسته: دیکلی‌دوفوروئیده‌آ (Diclydophoroidea)
خانواده: داکتیلوکوتیلیده (Dactylocotylidae)
راسته: دیپلوزوئوئیده‌آ (Diplozooidea)
خانواده: دیپلوزوئیده‌ (Diplozoidae)
دسته: سستوئیده‌آ (Cestoidea)
دون‌دسته: اوسستودا (Eucestoda)
راسته: سیکلوفیلیده‌آ (Cyclophyllidae)
خانواده: آنوپلوسفالیده (Anoplocephalidae)
خانواده: تنی‌ایده (Taeniidae)
خانواده: دیپیلیدیده (Dipylidiidae)
خانواده: مزوسستوئیدیده (Mesocestoididae)
خانواده: داونئیده (Daveneidae)
خانواده: هیمنولپیدیده (Hymenolepididae)
راسته: پزودوفیلیده‌آ (Pseudophylidea)
خانواده: دیفیلوبوتری‌ایده (Diphyllobothridae)

دون‌دسته: سستوداریا (Cestodaria)